Dębica

Dębica – miasto w województwie podkarpackim, siedziba powiatu dębickiego, nad rzeką Wisłoką, na północnym skraju Pogórza Strzyżowskiego. Przed 1945 rokiem Dębica należała do województwa krakowskiego, po zakończeniu II wojny światowej weszła w skład nowo utworzonego województwa rzeszowskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do niewielkiego województwa tarnowskiego.

Dębica jest miastem o ponad siedemsetletniej historii. Nie jest znana dokładna data powstania osady, pierwsza wzmianka pochodzi z XII w.; Wiadomo, że pod koniec XII wieku należała do rodu Gryfitów. W połowie XIV w. została siedzibą dekanatu leśnego, złożonego z 14 parafii, położonych w lasach Puszczy Sandomierskiej. W 1358 r. Kazimierz Wielki wydał zezwolenie Świętosławowi Gryficie na lokację miasta na prawie magdeburskim (niemieckim). Ten celu nie osiągnął szybko. Dopiero 14 lat później, 10 czerwca 1372 roku w Pilźnie, Świętosław nakazuje sołtysowi z Lipin, Mikołajowi, założenie miasta we wsi Dębica. Mikołajowi zadanie udaje się, zastał w nagrodę pierwszym wójtem Dębicy, otrzymując za zasługi liczne dobra. Gwałtowny rozwój miasta nastąpił po otrzymaniu w 1446 roku przywileju odbywania jarmarków i targów. Pod koniec tego stulecia Dębica przeżyła napad Tatarów, strawiły ją też dwa pożary. W XVI wieku rozwój miasta hamuje podział między kilku właścicieli, mających często sprzeczne interesy. W 1554 r. wybucha kolejny pożar, który oprócz zabudowań spalił kościół parafialny. Dzięki temu przystąpiono do budowy nowej świątyni pod wezwaniem św. Małgorzaty (obecny kościół św. Jadwigi i Małgorzaty). Trwała ona blisko sto lat, zakończono ją w roku 1650. Na tak długi okres robót wpływ miała reformacja, która zdobyła w mieście licznych zwolenników, m.in. miejscowego proboszcza. Główną przyczyną ślimaczenia się robót były przede wszystkim swary właścicieli Dębicy, którzy mianowali nawet dwóch niezależnych od siebie proboszczów. Jeden z właścicieli, Piotr Górski ukradł z budowanej świątyni wszystkie srebra, które oddał dopiero na wyraźne żądanie samego króla Zygmunta Augusta. W 1660 r. w mieście wybuchł wielki pożar, który zniszczył m.in. ratusz. Koniec XVII w. to powstanie nowej Dębicy. Jej obszar rozciągał się wokół obecnego Rynku, gdzie istniał kościółek św. Barbary. Wtedy też zaczęli się osiedlać w mieście Żydzi, przybyli z Pilzna, Ropczyc, Tarnowa. Stara i nowa Dębica miały oddzielnych burmistrzów, jednak nad nimi stał jeden wójt, który reprezentował miasto przed właścicielami. Pod koniec XVIII wieku Dębica jako miasto prywatne przeszła w ręce Radziwiłłów, w XIX wieku jej właścicielami stali się Raczyńscy, których główną siedzibą był zamek w Zawadzie. Większość uprawnień właścicieli w stosunku do miasta stopniowo malała. Ostatnie relikty poddańcze znikły jednak dopiero w wieku XX, po odzyskaniu niepodległości. Już po pierwszym rozbiorze Polski miasto znalazł się w zaborze austriackim. 15 października 1855 r. z Krakowa do Dębicy przyjechał pierwszy pociąg, oficjalnego otwarcia linii kolei żelaznej dokonano 25 lutego 1856 r. Równie ważne było powstanie 30 lat później linii do Tarnobrzega, dzięki czemu miasto stało się siedzibą węzła kolejowego. Od tego momentu następuje powolny proces wzrostu jego znaczenia, aż do zdobycia pozycji głównego ośrodka życia gospodarczego, społecznego i kulturalnego w regionie. Innym ważnym wydarzeniem przed odzyskaniem niepodległości było utworzenie gimnazjum. Powstało w Dębicy w roku szkolnym 1900/1901. Od 1908 r. mieści się w nowym obiekcie, w którym siedziba liceum znajduje się do dziś. Po odzyskaniu niepodległości miasto rozwijało się powoli, jak dawniej dominował w nim handel i rzemiosło. Gwałtowny rozwój przyniosła dopiero druga połowa lat 30-tych, dzięki decyzji o lokalizacji kilku fabryk w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego. Efektem wzrostu znaczenia Dębicy w życiu gospodarczym, także napływu ludności, było przeniesienie tu w 1937 roku siedziby powiatu z Ropczyc. W czasie wojny cały region stał się ważnym ośrodkiem ruchu partyzanckiego. Po wyzwoleniu następował powolny rozwój miasta, czego efektem jest jego dzisiejsza pozycja na mapie gospodarczej i kulturalnej regionu.