Grudziądz

Najstarsze wzmianki źródłowe dotyczące Grudziądza pochodzą z okresu panowania pierwszych Piastów, a związane były z prowadzonymi z Ziemi Chełmińskiej akcjami misyjnymi do Prus.

W 1218 roku ówczesny władca Ziemi Chełmińskiej książę Konrad Mazowiecki przekazał Ziemię Chełmińską wraz z Grudziądzem biskupowi Chrystianowi. Odtąd obszar ten spełniał rolę bazy w chrystianizacji Prus. Fakt ten również usankcjonowało papiestwo, wzywając świat chrześcijański do krucjaty przeciwko pogańskim Prusom oraz mianując Chrystiana misyjnym biskupem Prus, którego jedną z siedzib był właśnie Grudziądz. Wobec nieudanych akcji misyjnych Prus podjętych przez biskupa, akcję tą kontynuował Zakon Krzyżacki, który w tym celu sprowadzono do Polski, nadając mu Ziemię Chełmińską.

W ten sposób Grudziądz aż do II pokoju toruńskiego tzn. do 1466 roku znalazł się pod panowaniem krzyżackim. To właśnie w okresie krzyżackim, w 1291 roku miasto otrzymało akt nadania przywileju lokacyjnego na prawie chełmińskim. Zrazu otoczono je podwójnym murem z 10 wieżami, 4 bramami oraz fosą. Kolejne lata przyniosły rozbudowę miasta, wzniesiono zamek, ratusz oraz kościół św. Mikołaja jak również murowany szpital dla chorych i pielgrzymów z kościołem św. Ducha.

W 1466 roku na mocy II traktatu toruńskiego Ziemia Chełmińska wraz z Grudziądzem wróciły w granice Polski. Dogodne położenie w centralnej części Prus Królewskich zadecydowało o wyborze miasta na obrady sejmu pruskiego, zjazdów stanowych, a w późniejszym okresie sejmiku generalnego. Na zjeździe w 1522 roku Mikołaj Kopernik wygłosił słynną rozprawę ekonomiczną o monetach ("De aestimatione monetae"). W latach 1526 - 1772 odbyło się w Grudziądzu 170 sejmików generalnych. Długoletni okres pokoju sprzyjał rozwojowi miasta, kwitło rękodzielnictwo oraz handel. Pobudowane wówczas spichrze spełniały niepoślednią rolę w handlu z Gdańskiem, Elblągiem i Toruniem.

XVII wiek to z kolei okres nieustannych wojen prowadzonych przez Rzeczpospolitą, które nie ominęły Grudziądza. Tu w okresie wojny ze Szwecją o Prusy Królewskie, w 1629 roku stacjonowały posiłki niemieckie. Pod Grudziądzem stanął obozem hetman wielki koronny Koniecpolski. Miasta nie ominął również "potop" szwedzki. Szwedzi zdobyli je już w początkowym okresie najazdu. Podczas kilkuletniej okupacji w Grudziądzu bawił król szwedzki Karol Gustaw, doglądając prac związanych z rozbudową fortyfikacji i obwarowań zamku. W 1659 roku miasto zostało wyzwolone przez wojska polskie dowodzone przez Jerzego Lubomirskiego. Niestety w czasie oblężenia spłonęło prawie całe miasto, z wyjątkiem zamku, kościoła farnego oraz kilku zaledwie domów mieszkalnych.

W kolejnych latach Grudziądz ponownie przeżywał ciężkie chwile, tym razem związane z długotrwałą zawieruchą Wojny Północnej oraz konfliktami wewnętrznymi w kraju. Mimo to okres ten nazywany jest przez badaczy przedmiotu mianem "grudziądzkiego baroku", z racji powstania wówczas wielu wspaniałych zabytków architektonicznych. Wśród nich należy wymienić: ołtarz główny w kościele św. Mikołaja, skrzydło klasztoru Benedyktynek, Pałac Opatek oraz wspaniały wystrój kościoła jezuickiego.