Inowrocław

Inowrocław, jeden ze stołecznych ośrodków staropolskich Kujaw, zwany jest często "miastem na soli", gdyż leży na potężnym wysadzie solnym wyrastającym 10-20 m ponad średnią wysokość (ok. 90 m n.p.m.) Równiny Inowrocławskiej. Cały ten obszar przylegał do bagnistych rozlewisk Noteci, zwanej dawniej Mątwą.
Z 20 stycznia 1185 r. pochodzi pierwsza wzmianka źródłowa o targu książęcym "in Novo Wladislaw", który badacze zgodnie lokalizują w pobliżu kościoła Najświętszej Maryi Panny, około 6 km od przeprawy noteckiej. Najstarsza łacińska transkrypcja nazwy miasta wskazuje na Władysława jako jego założyciela. Być może był nim książę Władysław Herman, który po buncie wspierających Zbigniewa kruszwiczan (1096) poparł rozwój nowego ośrodka i umieścił w nim swojego kasztelana. Niewątpliwie zarówno targ, jak i pobliska warzelnia soli, tłumaczą szczególną rangę tego właśnie miejsca.. Zamysł fundacyjny zrodził się zapewne na dworze księcia mazowieckiego Leszka - syna Bolesława Kędzierzawego. Sam gród kasztelański, powstały być może na bazie starszego drewniano - ziemnego grodziska opolnego, znajdował się w rejonie obecnej ul. Rybnickiej, a więc kilkaset metrów na południe, w sąsiedztwie innej osady handlowej.
Nowe możliwości otworzyły się przed miastem po 1230 r., z chwilą wydzielenia Kujaw księciu Kazimierzowi I, który tutaj właśnie ustanowił swą stałą siedzibę.
W rezultacie już w 1237 lub 1238 r. nastąpiła lokacja nowego ośrodka miejskiego, wzniesionego wedle zachodnich kanonów urbanistycznych, na prawie magdeburskim. Jego centrum stanowi rozległy plac rynkowy, który - choć pomniejszony później o wschodni fragment i już bez starej zabudowy - istnieje do dziś. Miasto otrzymało własne obwarowania. W jego granicach znalazł się nowy zamek książęcy, nowo ufundowany (jako trzeci w Polsce!) klasztor i kościół franciszkański, ratusz, ważnica i część starej osady z kościołem św. Mikołaja, który od XIV w. był siedzibą parafii. Kościół NMP pozostał poza murami, a leżąca w jego sąsiedztwie osada przekształciła się w jedno z przedmieść, zwane już w XIII w. Starym Miastem. Mieszczanie, pozostający początkowo w cieniu urzędników książęcych, stopniowo zaczęli zyskiwać większe znaczenie polityczne wynikające z rosnącej pozycji ekonomicznej. W początkach XIV w. mieszkańcy wybierali corocznie radę miejską wraz z burmistrzami, a także wójta sądowego stojącego na czele ławy sadowej.
Obecność książęcego dworu oznaczała włączenie miasta w krąg wielkiej polityki, której szczególny ciężar gatunkowy wynikał z bliskiego sąsiedztwa krzyżackiego. W rezultacie inowrocławianie byli świadkami doniosłych wydarzeń, m.in. zjazdów politycznych, których organizatorami i gospodarzami bywali często franciszkanie. Zakonnicy ci wraz z duchowieństwem miejscowej parafii zaangażowali się również w słynny proces polsko - krzyżacki o Pomorze Gdańskie, który toczył się w tutejszej farze św. Mikołaja, gdzie 10 lutego 1321 r. ogłoszony został wyrok korzystny dla strony polskiej.
Historyczna misja Władysława Łokietka, który - co bardzo prawdopodobne - przyszedł na świat, na zamku inowrocławskim, przyniosła odrodzenie Królestwa Polskiego. Do 1327 r. pozostawał Inowrocław stolicą odrębnego księstwa, później aż do rozbiorów stanowił siedzibę wojewody i starosty grodowego. Do 1466 r. (drugi pokój toruński), tj. do odzyskania przez Polskę m.in. ziemi wschodnio- pomorskiej i chełmińskiej, miasto spełniało istotną rolę strategiczną, będąc najważniejszym ośrodkiem przygranicznym. Układający swe sprawy z Zakonem Kazimierz Wielki bywał częstym gościem w inowrocławskim zamku. Dochodziło w nim do ważnych spotkań i rozmów dyplomatycznych. W 1337 r. monarcha przyjął tu króla Czech Jana Luksemburskiego i wielkiego mistrza Dytrycha von Altenburg. W latach poprzedzających wielką wojnę do Inowrocławia zaglądał często Władysław Jagiełło, początkowo razem z Jadwigą, która zapisała się w miejscowej tradycji, choć jej historyczne spotkanie z wielkim mistrzem Konradem von Jungingen z 1397 r. wbrew Długoszowi, odbyło się raczej w katedrze włocławskiej. W latach 1409 - 1411 Inowrocław przeżywał swój "bohaterski" okres. Wyprawa królewska na Bydgoszcz jesienią 1409 r. ominęła, co prawda, Inowrocław, który później dopiero włączył się czynnie w nurt wydarzeń. W ramach przygotowań do walnej rozprawy z Krzyżakami król wzmocnił załogę zamkową o 400 ludzi, polecając dowodzącemu nimi staroście Borowcowi nękać ziemię chełmińską, gdy tylko upłynie termin rozejmu.
Po likwidacji zagrożenia krzyżackiego Inowrocław przestał być areną wydarzeń o ponadregionalnym znaczeniu. Odnowiony akt lokacyjny i związane z nim dalsze przywileje nadane mieszczanom przez Kazimierza Jagiellończyka w 1450 r. ustabilizowały na jakiś czas ekonomiczną pozycję miasta, ale nie gwarantowały ostatecznego impulsu rozwojowego. W korzystniejszej sytuacji znalazły się odtąd ośrodki nadwiślańskie, które przejęły handel zbożowy i wykorzystywały ówczesną koniunkturę. Widoczny upadek miasta nastąpił w XVII w. Spowodowany był m.in. najazdami Szwedów. W czasie "potopu" miasto trzykrotnie przechodziło z rąk do rąk. Przez 2 lata okupowane było przez wojska Karola Gustawa, który osobiście wjechał do Inowrocławia w kwietniu 1656 r. Zwiększały się stale ciężary podatkowe, mnożyły się grabieże i zniszczenia. Nie omijały inowrocławian zarazy. Wszędzie widać było opuszczone parcele i zaniedbane domy, podupadł zamek, opustoszał klasztor, w którym pozostał jeden zakonnik. W lipcu 1666 r. przebywali w okolicy rokoszanie Jerzego Lubomirskiego, którzy na mątewskiej przeprawie odnieśli druzgocące zwycięstwo nad ścigającymi ich wojskami króla Jana Kazimierza. Poległo wtedy około 4 tysięcy żołnierzy królewskich. Największe spustoszenie przyniosła długotrwała wojna północna (1700-1721). Ubogie już wtedy miasto zostało do reszty zrujnowane przez kwaterujące wojska szwedzkie, polskie i rosyjskie. Kujawianie zerwali się do ratowania zagrożonej niepodległości w okresie konfederacji barskiej (1768-1772), ale nie mieli szans na skuteczne przeciwstawienie się wojskom rosyjskim, a później pruskim. W styczniu 1773 r. po pierwszym rozbiorze Inowrocław na 146 lat znalazł się w granicach państwa pruskiego.
Kolejni burmistrzowie (początkowo Polacy, a od 1838 r. Niemcy) nie mogli zapobiec stagnacji. Ginęły ostatnie ślady świetności - zamek starościński, w miejscu którego wzniesione zostały koszary dla pruskiej kawalerii, klasztor pofranciszkański i ratuszowa wieża. Po nieudanych zrywach niepodległościowych, w których mieszkańcy w istotny sposób zaznaczyli swój udział, w Wielkim Księstwie Poznańskim zwyciężyła idea pracy organicznej jako realnej drogi do niepodległego bytu. Inowrocław stał się ważnym i najdalej na wschód wysuniętym ośrodkiem najdłuższej wojny w dziejach nowoczesnej Europy.
W trzech ostatnich dekadach XIX w. rozwijało się czytelnictwo, ruch muzyczny, tajne organizacje samokształceniowe. Staraniem społeczników, m.in. Maksymiliana Gruszczyńskiego i Józefa Krzymińskiego, przeniesiona została ze Lwowa sokola idea "w zdrowym ciele - zdrowy duch", idea niosąca wartości chrześcijańskie i patriotyczne. Dzięki wysiłkom Lucjana i Stefana Grabskich oraz niestrudzonego proboszcza Antoniego Laubitza od 1893 r. zaczął regularnie ukazywać się polski "Dziennik Kujawski".
Nowe szyby kopalniane, warzelania (1873), sodownia (1882) oraz związane z rolnictwem zakłady przetwórcze, fabryki maszyn rolniczych i liczne w okolicy cukrownie - otwierały nowe możliwości dla rozwoju rzemiosła i kupiectwa. Narodziła się więc w Inowrocławiu silna warstwa średnia, która mogła i chciała zająć się kulturą, stając się tym samym ostoją polskości i walki z Kulturkampfem. U schyłku XIX stulecia liczba mieszkańców przekroczyła 26 tysięcy. Miejscowe struktury administracyjno - samorządowe zdominowali wspomagani przez Żydów Niemcy, którzy zmienili nazwę na Hohensalza (1904), ale zasobni ekonomicznie, silni "duchem" i liczniejsi Polacy nie pozwolili na zmianę tradycyjnie polskiego oblicza kujawskiej stolicy. Czasem konkurujący, a czasem współpracujący ze sobą tutejsi Polacy, Niemcy, Żydzi inicjowali nowe przedsięwzięcia gospodarcze. Powstały ważne dla infrastruktury miejskiej przedsiębiorstwa - wodociągi, gazownia, elektrownia. W 1912 r. uruchomiono nawet linię tramwajową. Całkowicie nowe możliwości otworzyły się przed miastem po założeniu uzdrowiska (1875), w którym wykorzystywano przede wszystkim lecznicze właściwości solanki pochodzącej z miejscowych kopalń. W następstwie tego, w zachodniej części miasta, zaczęła szybko rosnąć dzielnica zdrojowa, w której coraz liczniej pojawiały się pensjonaty, bogate wille i kamienice.
Klęska Niemiec w I wojnie światowej spowodowała, że wśród Polaków odżyły nadzieje niepodległościowe. Wybuchło powstanie wielkopolskie, które 6 stycznia 1919 r. przyniosło miastu upragnioną wolność. W czasach II Rzeczypospolitej "Zdrojowisko Inowrocław" (taka nazwa obowiązywała oficjalnie od 1922 r.) utrzymywało rangę renomowanego kurortu, o co usilnie zabiegali miejscowi radni i kolejni prezydenci - Józef Krzymiński i Apolinary Jankowski. Jeszcze w okresie zaborów trwogę wśród mieszkańców wywoływały zapadliska spowodowane rabunkową eksploatacją soli, prowadzoną przez koncern "Solvay". To niebezpieczne zjawisko przyhamowało ruch budowlany i dopiero budowa kopalni głębinowej w 1926 r. zmniejszyła istniejące zagrożenia. Wkrótce jednak przyszedł większy regres związany z generalnym kryzysem ekonomicznym, który zwiększył bezrobocie i rozszerzył obszar biedy na sporą część inowrocławskiego społeczeństwa. Priorytetowo traktowane uzdrowisko zdołało wszak zachować swą pozycję, o czym świadczą choćby podjęte w dzielnicy solankowej inwestycje.
W czasie okupacji niemieckiej (1939-1945) Inowrocław (znów jako Hohensalza) stał się siedzibą jednej z rejencji tzw. Kraju Warty. Tutejsza ludność poddana została represjom nie mającym precedensu w dziejach miasta. Setki mieszkańców zginęły w miejscowym więzieniu, wyjątkowo ciężkim obozie na Błoniach, w okolicznych lasach. Kilka tysięcy osób wysiedlono do Niemiec lub Generalnego Gubernatorstwa.
Tak przed wojną (od 1925 r.), jak i po wojnie (do 1975 r.) Inowrocław posiadał status miasta wydzielonego z powiatu, przynależąc administracyjnie do województwa poznańskiego, a w latach 1938-1939 i od 1945 r. do województwa pomorskiego (bydgoskiego). Od 1999 r. Inowrocław jest miastem powiatowym województwa kujawsko - pomorskiego. W ostatnim trzydziestoleciu nastąpił rozwój przestrzenny miasta; powstały nowe osiedla mieszkaniowe, zakłady przemysłowe, szkoły, sanatoria, obiekty kulturalne i sportowe. Blisko 80-tysięczny, wielofunkcyjny ośrodek miejski przestał kojarzyć się wyłącznie z solą i solankami. Zbyt intensywny rozwój uciążliwego dla środowiska przemysłu zachwiał jednak równowagę ekologiczną i niekorzystnie wpłynął na stan uzdrowiska. W 1994 r. samorząd przyjął plan restrukturyzacji miasta, które w złożeniu zachować ma charakter uzdrowiskowo - przemysłowy.