Historia:
Ważnym czynnikiem lokacji miasta Janowa była chęć stworzenia centrum dla okolicznych dóbr Ordynacji Zamojskiej. Do powstania miasta na tym terenie przyczynił się również rozwój handlu i związane z jego funkcjonowaniem drogi. Przez wieś Biała przechodził trakt z Turobina do Goraja i do Zawichostu nad Wisłą, a już w połowie XVII wieku kupcy udający się z Zamościa do Sandomierza korzystali z drogi przez Szczebrzeszyn, Kocudzę, Janów i Zaklików. Prawdopodobnie powyższe czynniki złożyły się na decyzję Katarzyny z Ostrogskich Zamoyskiej, aby na tym terenie założyć miasto. Początki miasta Biała ( tak się początkowo nazywał Janów) są dobrze znane dzięki treści przywileju lokacyjnego, którego kopia dochowała się do naszych czasów. Przywilej lokacyjny został wystawiony przez kancelarię króla Władysława IV w Warszawie 21 lipca 1640 r. Miasteczko otrzymało miejskie prawo magdeburskie. Wraz z otrzymaniem prawa miejskiego, miasto zostało obdarowane herbem wyobrażającym Najświętszą Pannę Maryję. Miasto dostało przywilej organizowania 8 jarmarków w roku oraz targów tygodniowych w poniedziałki. Janów lokowano na gruntach wsi Biała. Pod przyszłe miasto wybrano teren na południowy zachód od wsi Biała, na lewym brzegu rzeki o tej samej nazwie (Biała). W związku z tym miasto uzyskało taką samą nazwę jak wieś, na gruntach której było lokowane. Pod budowę miasta wybrano teren leżący na granicy dwóch odmiennych krain geograficznych: Wyżyny Lubelskiej i Kotliny Sandomierskiej. Nowo powstałe miasto nie cechowały bynajmniej spokój i pokora. Świadczą o tym zachowane 6 "Artykułów" przeznaczone dla Janowa z 25 sierpnia 1642 r. wydane z racji zatargów między mieszkańcami tego miasta i chłopami z Białej. Fundatorka miasta, Katarzyna, w trosce o swoje miasto, o jego rozwój i bezpieczeństwo obywateli, powierza swoim pełnomocnikom - "komisarzom" opracowanie "artykułów" na wszelkie przestępstwa i przewinienia dokonywane w mieście Janowie. Z powyższymi "Artykułami" wiąże się jeszcze inne bardzo ważne zagadnienie, a mianowicie zmiana nazwy miasta Biała na nazwę Janów. W tym dokumencie po raz pierwszy została użyta nowa nazwa. Nazwa miasta "Janów" jest odimienna od słowa "Jan". Zapewne w ten sposób Katarzyna w związku z urodzeniem syna w 1627 roku chciała uczcić to wydarzenie poprzez utworzenie nazwy miasta od imienia nadanego swemu synowi, bądź była to nazwa na cześć pierwszego ordynata - Jana. Miasto Janów od początku swego istnienia stanowiło własność prywatną Ordynacji Zamojskiej i jako takie zmieniało właścicieli wraz z każdorazowo zmieniającym się ordynatem. W przeglądzie właścicieli miasta nie sposób nie wspomnieć twórcy Ordynacji i pierwszego ordynata - Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana wielkiego. Jego rola dla Janowa wydaje się tym większa, że to właśnie Jan Zamoyski w roku 1595 wszedł w posiadanie dóbr Gorajskich, a w ich ramach i wsi Biała. Jednakże dopiero o Katarzynie Ostrogskiej, fundatorce miasta, można mówić jako o rzeczywistej właścicielce Janowa. Pochodziła ona ze znamienitego rodu książąt Ostrogskich, który zaliczał się do najstarszych i najznaczniejszych w Rzeczypospolitej. Ojciec Katarzyny, Aleksander, wojewoda wołyński, pozostawił po sobie olbrzymią fortunę, którą miały odziedziczyć trzy jego córki: Zofia, Katarzyna i Anna Alojza. Jedną z tych posażnych panien - Katarzyną zainteresował się jedyny syn Jana Zamoyskiego, Tomasz. 1 marca 1620 r. w kościele jezuitów w Jarosławiu odbył się ślub Katarzyny z Tomaszem. Małżeństwo trwało do 8 stycznia 1638 r., gdyż wtedy zmarł w wieku 44 lat Tomasz Zamoyski, drugi ordynat. Po jego śmierci Katarzyna nie wyszła już za mąż. Zmarła jesienią 1642 r. Pozostawiła troje potomstwa - dwie córki i jednego syna. Z córek starsza, Gryzelda Konstancja wyszła za mąż za księcia Jeremiego Wiśniowieckiego, druga - Joanna Barbara poślubiła Aleksandra Koniecpolskiego, wojewodę sandomierskiego oraz syn - Jan "Sobiepan" Zamoyski ożenił się z Marią Kazimierą d`Arquien, późniejszą żoną króla Jana III Sobieskiego. Po śmierci Katarzyny Ordynację objął jej jedyny syn Jan. W 1648 r. Janów został zniszczony przez wojska Chmielnickiego. Cztery lata później mieszkańców przerzedziła zaraza. Dla podniesienia Janowa ze zniszczeń ordynat Jan Sobiepan Zamoyski zezwolił w 1652 r. na osiedlenie się w mieście Żydów i uprawianie przez nich rzemiosła. W 1660 r. do Janowa zostali sprowadzeni dominikanie, obejmując ufundowany przez ordynację kościół i klasztor. Przed 1661 r. powstał kahał żydowski (gmina wyznaniowa). Bezpotomna śmierć trzeciego ordynata w 1665 r. zakończyła ród wielkiego hetmana i stała się powodem zatargów rodzinnych. Dopiero uchwała sejmowa z 1674 r. oraz wystąpienie całej szlachty lubelskiej rozstrzygnęło sprawę sukcesji na korzyść przedstawiciela młodszej linii Zamoyskich, Marcina, podstolego lwowskiego. Przejęcie Ordynacji przez Marcina było również korzystne i dla Janowa. Potwierdzają to zachowane dokumenty wystawione przez Marcina, w których oznaczył granice miejskie, ustalił wysokość podatków. Pozwolił mieszczanom propinować (produkować i sprzedawać) gorzałkę, piwo i miód. W II połowie XVII wieku Janów liczył ok. tysiąc mieszkańców. W połowie XVIII wieku był niszczony trzykrotnymi pożarami (1740, 1753, 1754). Szczególnie ten ostatni wyrządził duże szkody - sama tylko społeczność żydowska straciła w pożodze 60 domostw oraz budynki kahału (m.in. synagogę). W II połowie XVIII wieku w mieście mieszkało już ponad dwa tysiące osób. Mieszczanie parali się rzemiosłem, handlem i rolnictwem. Istniało 11 cechów (rzeźnicki, kowalski, krawiecki, sukiennicki, tkacki, garncarski, szewski, bednarski, kołodziejski, kuśnierski, piekarski). W trakcie pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Janów przypadł Austrii. W 1776 roku na skutek układu między Austrią a Rzeczpospolitą miasto z powrotem wróciło w granice Polski. Na mocy traktatu rozbiorowego z 1795 r. Janów znowu dostał się pod panowanie austriackie. Z chwilą wkroczenia wojsk austriackich na mieszkańców Janowa spadły represje, ponieważ podczas Insurekcji ordynacja narzuciła na nich obowiązek dostarczania sukna na potrzeby wojskowe. Niedługo po tym wydarzeniu mieszkańcy przeżyli ponowną klęskę, bowiem w 1804 r. nawiedził Janów ogromny pożar. Ogień strawił 71 zabudowań. Mimo pomocy ordynacji część pogorzelców opuściła miasto. Na początku XIX wieku ordynacja sprowadziła kilkudziesięciu sukienników ze Śląska i Niemiec, których osadzono na Błoniach budując dla nich osadę Sukiennia. W związku z tym nastąpił szybki rozwój tej gałęzi przemysłu. Niestety był on krótkotrwały, ponieważ po Powstaniu Listopadowym zamknięto granicę celną z Rosją. Pisząc o Janowie należy wspomnieć o bardzo istotnym wydarzeniu, które wysunęło miasto na czołowe miejsce spośród 16 miast leżących w obwodzie zamojskim. Po utworzeniu Królestwa Polskiego, należał Janów do obwodu zamojskiego, który wówczas obejmował przeważnie dobra Ordynacji Zamojskiej z obecnymi powiatami : zamojskim, biłgorajskim, zachodnią częścią tomaszewskiego i janowskim zwanym kraśnickim. Centrum obwodu oraz siedzibą władz administracyjnych i sądowych był Zamość. Kiedy rządy w Królestwie objął Wielki Ks. Konstanty, zażądał od ordynacji, aby twierdza Zamość została oddana wyłącznie na użytek wojska i urządzenie tam karnych zakładów. W związku z tym należało usunąć z niego cały urząd obwodowy, Sąd Policji oraz więzienie karne. Ordynacja zaproponowała Janów na nowe miasto obwodowe, który leżał mniej więcej w środku obwodu. Władze zaakceptowały projekt i od 1817 roku zaczęto przenosić urzędy do Janowa. Dzięki tej przeprowadzce, trwającej w praktyce do 1827 r., powstały zabudowania Nowego Miasta, gdzie ulokowano budynki administracyjne i mieszkalne. Na terenie nowego rynku wzniesiono pomnik ku czci T. Kościuszki (1818 r.) oraz założono park miejski ( ok. 1820 r.), jeden z pierwszych w Królestwie Polskim. W 1834 r. Janów podzielono na trzy części: Stare Miasto, Nowe Miasto i Przedmieście Zaolszynie. W 1841 r. dla stacjonującego wojska rosyjskiego postawiono cerkiew pułkową. Po Powstaniu Styczniowym spadły na Janów jak i na inne miasta Królestwa poważne sankcje. Wielu mieszkańców miasta i okolic za walkę w oddziałach powstańczych zostało zesłanych na Sybir. Konsekwencje ponieśli także i Ojcowie Dominikanie. Wojska carskie zajęły budynki klasztorne i nastąpiła kasata zakonu. Po reformie administracyjnej Janów został siedzibą powiatu w 1867 r. Począwszy od II połowy XIX wieku miasto zaczęło się stopniowo rozwijać - powstała fabryka zapałek, garbarnia, założono szpital. W 1880 r. w wyniku pożaru spłonęło 100 budynków. Na początku XX w. liczba mieszkańców sięgnęła ok. 8 tysięcy. Podczas I wojny światowej przez Janów trzykrotnie przetoczył się front. W okolicach miasta miały miejsce ciężkie walki. W 1922 roku w pożarze spłonęło połowę miasta - 823 budynki. Od 1925 roku nastąpił szybki rozwój : wybrukowano nowe ulice, zbudowano 7 mostów, zakończono budowę gimnazjum, przeprowadzono elektryczność na ulicach, w szkołach i urzędach. W 1934 roku w mieście była elektrownia, 2 tartaki, młyn, browar, 2 drukarnie, 2 olejarnie i rzeźnia. Okres okupacji był dla Janowa i jego mieszkańców tragicznym doświadczeniem. We wrześniu 1939 r. w wyniku trzykrotnych bombardowań, zginęło ok. 350 osób, a 85 % miasta uległo spaleniu. Przejawami terroru były masowe aresztowania w latach 1940-1941 oraz masowe egzekucje ludności żydowskiej. W 1940 r. okupanci uruchomili karny obóz pracy, istniejący do 1943 r. 26 lipca 1944 roku Janów został zajęty przez wojska radzieckie z udziałem oddziałów AL. W kwietniu 1945 r. oddziały AK uwolniły więzione w Janowie przez UB, uczestniczki powstania warszawskiego. Janów wyszedł z wojny ogromnie zniszczony. Liczba ludności spadła o prawie połowę. W 1956 r. Janów został ponownie siedzibą powiatu. W wyniku nowego podziału administracyjnego w 1975 r. Janów Lubelski znalazł się w granicach województwa tarnobrzeskiego. W 1999 r. Janów znów powrócił do województwa lubelskiego i ponownie został siedzibą powiatu.
|
