Historia:
Historia grodu nad Prosną, położonego niegdyś w ziemi wieluńskiej, sięga czasów średniowiecza, kiedy to w 1368 r. pojawił się pierwszy oficjalny dokument pisany o mieście. Dotyczył on ugody zawartej między miejscowym proboszczem Henrykiem a Klemensem Wieruszem - właścicielem Wieruszowa i Świby. Najstarszą częścią Wieruszowa był gród leżący w widłach Prosny i Niesobu. Obok niego, po lewej stronie rzeki, istniało dawniej najstarsze osiedle nieobronne, zwane Starym Wieruszowem. Natomiast na przełomie XIII i XIV wieku, na prawym brzegu Prosny, założony został Nowy Wieruszów, do którego pod koniec XIV wieku przeniesiono ośrodek miejski. W odróżnieniu od innych miast Wieruszów był miastem prywatnym, szlacheckim. Jego założycielem był rycerski ród Wieruszów, który przybył na tereny pod koniec XIII wieku, prawdopodobnie z Niemiec lub ze Śląska. Pierwszym właścicielem miasta był Bernard Wierusz - sędzia ziemi wieluńskiej, który poza Wieruszowem i zamkiem Kopanicą dziedziczył kilka wsi, był więc najzamożniejszym dziedzicem na tym terenie. Do niego należała również najstarsza znana pieczęć z herbem miasta z 1395 r. Herb przedstawiał kozła do połowy czarnego, a od połowy w czerwono - srebrną szachownicę. W II połowie XIV wieku Wierusze stali się najliczniejszym rodem w wieluńskim, piastowali wówczas czołowe rządy ziemskie, a najczęściej urząd sędziego. Po śmierci pierwszego właściciela Bernarda miejscowość odziedziczył jego syn Klemens, który w 1413 r. przyjął urząd chorążego wieluńskiego. W 1451 r. wraz ze śmiercią Klemensa Wieruszów przeszedł w obce ręce. Założycielom zawdzięczał nie tylko swój początek, ale również fundację kościoła, a także konwentu paulinów, który wszyscy Wierusze, według możności, obdarowywali. W 1442 r. miejscowość została zniszczona przez wojska Elżbiety, wdowy po Albrechcie II Habsburgu, królu niemieckim, czeskim i węgierskim. walczącej o tron czeski i węgierski dla swego syna Władysława Pogrobowca. W latach 1497 - 1498 Wieruszów był lokowany na prawie niemieckim za sprawą Andrzeja Wieruszowskiego. W 1507 r. wskutek małżeństwa z wdową po Andrzeju Małgorzatą, Andrzej Oporowski pieczętujący się herbem Sulima, kasztelan brzesko - kujawski, zostaje właścicielem grodu nad Prosną. Po jego śmierci w 1541 r. miasto dziedziczy syn Oporowskiego - Mikołaj, łowczy sieradzki i kasztelan wieluński. Mikołaj Oporowski, zajęty sprawami urzędowymi, niewiele czasu spędzał w odziedziczonym mieście. Dlatego też sprawami gospodarczymi, po śmierci kasztelana w 1562 r., zajmowała się jego córka. W tym samym roku Zofia Oporowska zawarła małżeństwo z Janem Tomickim, kasztelanem gnieźnieńskim który, w ten sposób, stał się kolejnym właścicielem Wieruszowa. Po śmierci Zygmunta Augusta, podczas obrad elekcyjnych, wymieniono Jana Tomickiego jako jednego z kandydatów do korony. Po przegłosowaniu kandydatury Henryka Walezego wszedł on w skład poselstwa do Francji. Z powodu choroby nie mógł towarzyszyć elektowi podczas jego podróży z Paryża do Krakowa i musiał wcześniej opuścić Francję. Zrekompensował to sobie goszcząc w murach wieruszowskiego zamku Henryka Walezego w 1573 r. Tomiccy, obok Górków czy Bnińskich, należeli do znanych i aktywnych rodzin innowierczych w Wielkopolsce. Z inicjatywy Tomickiego utworzono jeden ze znaczniejszych zborów luterańskich na tym obszarze. Ze zborem związana jest również działalność dwóch znanych kaznodziejów polskiej reformacji. W latach 80-tych XVI wieku kaznodzieją był tu Jan Turnowski, a przez trzy lata obowiązki ministra zboru pełnił Maciej Rybiński, studiujący niegdyś w Heidelbergu. W 1578 r. synowie Tomickiego dzielą ojcowiznę. Wieruszów przypada Piotrowi. Nowy właściciel nie był już tak zagorzałym innowiercą jak jego ojciec. Żona Piotra była nawet gorliwą katoliczką i po śmierci męża w 1598 r. oddała kościół katolikom. Reformacja w Wieruszowie była więc tylko chwilowym epizodem, który nie pozostawił trwałych śladów. Po upadku zboru wieruszowiacy wrócili ponownie na łono kościoła katolickiego. W ten sposób jeden z najgłośniejszych zborów przestał istnieć. Po śmierci Piotra Tomickiego Wieruszów odziedziczyli jego synowie Krzysztof i Jan. Prawdopodobnie nie zawsze gospodarzyli sami, gdyż w 1639 r. dobra wieruszowskie dzierżawił Wacław Pakosławski. Po Tomickich jedna część miasta dostała się w ręce Kazimierza Zalewskiego, a Wieruszów, wraz z resztą posiadłości, nabył Stanisław Worszycki, wojewoda i kasztelan krakowski. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż 20 marca 1673 r., podczas wizytacji klasztoru Ojców paulinów, zmarł Augustyn Kordecki - bohaterski obrońca Jasnej Góry w Częstochowie podczas potopu szwedzkiego. Wkrótce dobra wieruszowskie przeszły we władanie Walewskich, dzięki małżeństwu Andrzeja Kolumny Walewskiego z Elżbietą Męcińską. Andrzej Walewski gospodarzył w latach 1743-1779. Ówczesny dziedzic niechlubnie zapisał się w pamięci obywateli wieruszowskich, narzucając im ugodę, która wszystkie „świadczenia w naturze” zmieniała na roczną opłatę ryczałtową w wysokości 6000 złotych. W 1778 r. miasto stało się własnością Michała Walewskiego - syna Andrzeja. Pięć lat później odsprzedaje miejscowość hrabiemu Malzahnowi, ministrowi Prus, który nabył ją za 203 000 talarów pruskich. Do włości wieruszowskich należały wówczas także wsie Mirków, Dobrodział, Dobrygość, Zmyślona, Kuźnica, Skoków i Podzamcze. W tym czasie na terenie miasta mieszkało 574 ludzi, było 176 budynków, 40 stodół, 2 młyny wodne i 15 żydowskich kramów, a burmistrzem był Kazimierz Kowalski. Wieruszów utrzymywał się wówczas z następujących podatków: od mieszczan za tzw. kominowe corocznie 90 talarów i 16 groszy, od Żydów za tzw. pogłówne rocznie 15 talarów. Dawny szpital zamieniono na mieszkania, a szkoła była parafialna. W wieku XIX nastąpiło zahamowanie rozwoju miasta. W 1806 i 1878 r. miejscowość ponownie nawiedziły pożary, które poważnie ją zniszczyły, a w kilkadziesiąt lat później kolejne straty spowodowała zaraza. W 1883 r. powstała niewielka fabryka zapałek która wraz z tartakiem, usytuowana była przy ulicy Fabrycznej. W 1884 roku zakład zatrudniał siedmiu robotników. W 1893 r. jej właścicielem był Abram Jakub Kafel, a w 1903 r. G. Goldman. Pomimo tego, w doświadczonym licznymi kataklizmami mieście, nastąpił upadek handlu i rzemiosła. Kolejny etap w dziejach grodu nad Prosną stanowiły rozbiory. W 1815 r. na podstawie decyzji Kongresu Wiedeńskiego ustalona na rzece Prośnie granica rozdzieliła miejscowość na dwie części. Część zachodnia zwana Podzamczem znalazła się w zaborze pruskim, a część wschodnia w Królestwie Polskim. Podział na Wieruszów i Podzamcze przetrwał do 1953 r. Podzamcze, dzisiejsza lewobrzeżna część miasta, do 1920 r. nosiła nazwę Wilhelmsbrück (most Wilhelma). Lata obcego panowania odcisnęły swe piętno na jego charakterze i kształcie. Zgodnie z pruskim podziałem administracyjnym Podzamcze leżało na zachodnim krańcu powiatu kępińskiego. Było tu przejście graniczne i komora celna. Przełomowym momentem dla rozwoju gospodarczego była budowa linii kolejowej, która połączyła Podzamcze z Wrocławiem. Budowa ta, w duży sposób, zwiększyła wymianę handlową pomiędzy przedsiębiorcami z prawej i lewej strony Prosny. W 1816 r. Wieruszów na kilkadziesiąt lat stał się powiatem. W 1870 r. utracił prawa miejskie, które odzyskał dopiero w 1919 r. Wiek XIX to także duży upadek gospodarczy miejscowości, którego dochody w 1819 r. wynosiły 1617 ówczesnych złotych, a ludność utrzymywała się tylko z rolnictwa. Wielkich zniszczeń dokonała I i II wojna światowa. W 1919 r. został zburzony przez oddziały Grenzschutzu zamek wieruszowski. W tym samym roku w pobliżu Podzamcza toczono walki z wojskami niemieckimi, w czasie powstania wielkopolskiego. W końcowej fazie walk znalazł się on na linii frontu południowego ponosząc, w ten sposób, straty podczas ostrzału artyleryjskiego. 29 kwietnia 1919 r. Podzamcze zajęli Polacy, a w rok później 18 stycznia 1920 r. weszło ono w skład Rzeczpospolitej. W czasie II wojny światowej mieszkańcy Wieruszowa stawili opór wkraczającym wojskom niemieckim. W odwet za to 1 września 1939 r. hitlerowcy spalili 20 domów na terenie Podzamcza i zamordowali 19 osób. W dwóch następnych dniach rozstrzelano 58 Polaków i Żydów. W 1945 r. ludność miejscowości wynosiła zaledwie 2000 osób, a jego zabudowa była zniszczona w 60%. W latach 1941-1942 istniało tu getto żydowskie. W wyniku wojny ludność miasta zmniejszyła się o 63%. Wyzwolenie przynieśli 19 stycznia 1945 r. czołgiści Trzeciej Armii Pancernej gen. Pawła Rybałki. Po wojnie miasto powoli, ale systematycznie rozbudowało się. Jego dynamiczny rozwój datuje się od 1955 r., kiedy to w wyniku podziału administracyjnego, powstaje powiat wieruszowski, a Wieruszów uzyskuje rangę jego siedziby. W 1975 r. miejscowość traci status powiatu, odzyskuje go ponownie w 1998 r. Od tego momentu rozpoczął się nowy okres w dziejach grodu nad Prosną.
|
